|
|
|
|
Historia Wo³owa |
|
Wo³ów i okolice w pradziejach
Pojawienie siê na Nizinie ¦l±skiej na pocz±tku VII wieku plemion s³owiañskich zamknê³o d³ugotrwa³y okres regresu osadniczego tych ziem. W stosunkowo krótkim czasie, albowiem w ci±gu jednego-dwóch stuleci, zasiedlona zosta³a praktycznie ca³a nizinna czê¶æ ¦l±ska oraz du¿a czê¶æ Przedgórza Sudeckiego (g³ównie Wzgórza Niemczañsko-Strzeliñskie i Masyw ¦lêzy). Najstarsze ¶lady kultury ludzkiej na ziemi wo³owskiej zwi±zane s± ju¿ z Homo Sapiens, a zatem w zasadzie cz³owiekiem wspó³czesnym. Owe znaleziska podporz±dkowywane s± przez archeologów do tzw. paleolitu schy³kowego, który przypada na okres pomiêdzy 13 tys. lat a 8 tys. lat przed Chrystusem. W tym czasie obserwuje siê ocieplenie klimatu po epoce zlodowaceñ na prze³omie plejstocenu i holocenu. Jak dot±d z okolic Wo³owa znamy parê jedynie stanowisk z tego okresu. Nieco wiêcej notujemy ich dla kolejnego okresu w dziejach ludzko¶ci, tj. mezolitu, a wiêc 8 - 5 tys. lat przed Chrystusem. Tereny na prawym brzegu Odry zasiedlone by³y wówczas przez grupy ludno¶ci poluj±ce g³ównie na ptactwo wodne i po³awiaj±ce ryby, a zamieszkuj±ce niemal wy³±cznie piaszczyste, wydmowe wzgórza. W okresie neolitu, a zatem w czasach pojawienia siê pierwszych kultur rolniczych, ziemia wo³owska zasiedlana by³a przez liczne grupy ludno¶ci, wpierw pochodz±ce z po³udnia, tzn. z Ba³kanów, nastêpnie za¶ przyby³e z Ni¿u Europejskiego, wreszcie z Europy wschodniej. Nie by³o to jednak osadnictwo stabilne, przede wszystkim z powodu do¶æ s³abych gleb, ma³o atrakcyjnych dla spo³eczno¶ci prowadz±cych gospodarkê ekstensywn±. Okres bujnego rozwoju omawianego terenu rozpocz±³ siê wraz z pocz±tkiem epoki br±zu. Nie by³ to jednak rozwój sta³y i systematyczny. Po dobrze prosperuj±cej kulturze unietyckiej (w latach 1850-1500 a.C.) nast±pi³ regres zwi±zany z nadej¶ciem nowej ludno¶ci, zapewne koczowniczej kultury przed³u¿yckiej (1500-1300 a.C.). Eksplozja demograficzna i szybki rozwój cywilizacyjny zaczê³y siê wraz z pocz±tkiem bytowania grup ludno¶ci tzw. kultury ³u¿yckiej, która utrzyma³a siê na ¦l±sku a¿ do ok. 400 r. a.C. Z tego powodu znamy najwiêcej stanowisk archeologicznych, w tym tak¿e du¿e cmentarzyska cia³opalne. Podczas badañ wykopaliskowych znajduje siê na nich setki grobów popielnicowych ze wszystkich faz tej kultury, od pocz±tku ¶rodkowego okresu epoki br±zu (ok. 1300 a.C.) po koniec tzw. okresu halsztackiego, zwi±zanego z pocz±tkiem epoki ¿elaza w Europie (ok. 400 r. a.C.). Kultura ta za³ama³a siê w wyniku m.in. najazdu Scytów. Po niej przez krótki czas na omawianym terytorium zago¶ci³a ludno¶æ kultury pomorskiej, zak³adaj±cej charakterystyczne cmentarzyska z tzw. grobami kloszowymi (do ok. 200 r. a.C.). Ostatnie dwa stulecia przed Chrystusem zwi±zane s± z pojawieniem siê osadnictwa kolejnej kultury archeologicznej, zwanej przeworsk±. Pocz±tkowo by³a ona silnie zwi±zana z kultur± celtyck±. Choæ etnicznie zapewne germañska, ulega³a bardzo silnym wp³ywom ze strony kultury lateñskiej. Od prze³omu er natomiast utrzymywa³a intensywne kontakty z Imperium Rzymskim. Jej pozosta³o¶ci± z tego czasu s± nie tylko liczne cmentarzyska cia³opalne i zwyk³e osady, lecz równie¿ pracownie hutnicze. W okresie rzymskim w okolicach Wo³owa z ca³± pewno¶ci± istnia³ du¿y o¶rodek produkcji ¿elaza, produkuj±cy ten metal nie tylko dla zaspokojenia potrzeb miejscowych, lecz tak¿e na eksport. Ludno¶æ tej kultury wyemigrowa³a z po³udniowej Polski pod koniec IV w. pod naporem Hunów. Wo³ów i okolice we wczesnym i pó¼nym ¶redniowieczu
Pojawienie siê na Nizinie ¦l±skiej na pocz±tku VII wieku plemion s³owiañskich zamknê³o d³ugotrwa³y okres regresu osadniczego tych ziem. W stosunkowo krótkim czasie, albowiem w ci±gu jednego-dwóch stuleci, zasiedlona zosta³a praktycznie ca³a nizinna czê¶æ ¦l±ska oraz du¿a czê¶æ Przedgórza Sudeckiego (g³ównie Wzgórza Niemczañsko-Strzeliñskie i Masyw ¦lêzy).  W drugiej po³owie VIII stulecia zamieszkuj±cy Dolny ¦l±sk S³owianie zaczêli wznosiæ grody, czyli ufortyfikowane osady obronne, bronione najczê¶ciej wa³ami drewniano-ziemnymi oraz fosami. Na obszarze ziemi wo³owskiej znajduje siê 7 grodzisk, spo¶ród których 4 pochodz± z okresu plemiennego (grodziska w Kretowicach, Chobieni, Krêsku i Orsku), natomiast 3 z okresu przynale¿no¶ci tej czê¶ci ¦l±ska do pañstwa wczesnopiastowskiego (grodziska w Olszanach, Konarach i Lubi±¿u). Znacznie mniej efektownymi stanowiskami, lecz naukowo nie mniej ni¿ grodziska cennymi, s± osady otwarte. Najczê¶ciej by³y to osady rolnicze, nieco rzadziej osady gospodarcze, w których prowadzono dzia³alno¶æ produkcyjn± (g³ównie osady kowalskie). Dotychczas na ziemi wo³owskiej odkryto przesz³o 50 osad wczesno¶redniowiecznych. Wiêkszo¶æ z nich to osiedla rolnicze (Wo³ów, Brzeg Dolny, Gliniany, Lubi±¿, Chobienia, Konary i in.). Tylko niektóre maj± bardziej precyzyjnie ustalon± chronologiê. Przyk³adem typowej osady produkcyjnej mog± byæ natomiast osady w Piotroniowicach i Orzeszkowie, w których natkniêto siê na du¿± ilo¶æ grud ¿u¿la ¿elaznego. Pracownia hutnicza w Piotroniowicach datowana jest na XI-XII w. Istotnym elementem sieci wczesno¶redniowiecznego osadnictwa s³owiañskiego na ziemi wo³owskiej s± cmentarzyska. Dotychczas archeolodzy natknêli siê na tym terenie na 6 nekropolii, datowanych na XI-XII stulecie (Lubi±¿, Gliniany, Orzeszków, Turzany, Warzyn, Wrzosy). Od formowania siê plemion prapolskich do schy³ku XV w.
Niejasne s± najwcze¶niejsze dzieje ziemi wo³owskiej. Zapewne oko³o 990r. w³±czona zosta³a przez Mieszka I wraz z ca³ym ¦l±skiem w granice pañstwa Piastów. Odt±d podlega³a kolejnym w³adcom polskim. Od 1138r. w wyniku testamentu Boles³awa Krzywoustego sta³a siê czê¶ci± dziedzicznej dzielnicy W³adys³awa Wygnañca i jego nastêpców. W procesie wzmagaj±cego siê na ¦l±sku po 1241r. rozbicia dzielnicowego znalaz³a siê w koñcu we w³adaniu Piastów g³ogowskich. Jeden z nich, zapewne Przemko ¦cinawski, prawdopodobnie oko³o 1285r. lokowa³ Wo³ów, z typowymi dla miast ¶redniowiecznych normami organizacyjno-prawnymi i rozplanowaniem przestrzennym. Przes±dzi³o to o rozwoju wo³owskiego o¶rodka miejskiego, jako miejsca produkcji i sprzeda¿y wytworów rzemios³a i równocze¶nie zakupu produktów rolnych z okolicznych wsi. W pierwszej æwierci XIV w. z wielkiego ksiêstwa g³ogowskiego wyodrêbni³o siê ksiêstwo ole¶nickie rz±dzone przez Konrada I i jego nastêpców. We w³adzy Piastów ole¶nickich pozostawa³ Wo³ów do koñca XV w. Uformowa³y siê wówczas w³adze miejskie, od dziedzicznego wójta poczynaj±c, a na radzie miejskiej i burmistrzu koñcz±c. Rozwinê³o siê rzemios³o i handel, choæ nie brakowa³o te¿ zagro¿eñ, jak np. najazdy husyckie na ¦l±sk w latach 1425-1433 czy niebezpieczne dla ksi±¿±t i mieszkañców ksiêstwa ole¶nickiego walki o tron czeski prowadzone miêdzy Maciejem Korwinem a W³adys³awem Jagielloñczykiem. Od schy³ku XV w. do kresu wojny trzydziestoletniej
Po wymarciu Piastów ole¶nickich w 1492r. ksiêstwo ole¶nickie wraz z Wo³owem sta³o siê bezpo¶redni± w³asno¶ci± króla czeskiego W³adys³awa. Ten w 1495r. odda³ je Podiebradowiczom w zamian za dobra na terenie Czech.  W 1517r. Wo³ów trafi³ w rêce wêgierskiego magnata Jana Turzo. Od 1523r. przeszed³ w rêce ksiêcia legnickiego Fryderyka II. Przy wsparciu tego ksiêcia rozwinê³a siê w Wo³owie reformacja. Wnet wiêkszo¶æ mieszkañców miasta i utworzonego wówczas ksiêstwa wo³owskiego przesz³a na protestantyzm. Wiek XVI by³ czasem rozkwitu wo³owskiego rzemios³a i handlu. Rozwinê³o siê zw³aszcza sukiennictwo, którego wytwory dobrze by³y znane na ¦l±sku i poza jego granicami. Kres wo³owskiej pomy¶lno¶ci brutalnie po³o¿y³a wojna trzydziestoletnia. W trakcie dzia³añ wojennych miasto kilka razy przechodzi³o z r±k do r±k, bêd±c przy tym oblegane i ostrzeliwane. Ludno¶æ traci³a dobytek i czêsto ¿ycie. Miasto wyludni³o siê i leg³o w gruzach. Nast±pi³ upadek rzemios³a i handlu. Dzieje Wo³owa u schy³ku doby feudalnej
Tragiczne skutki dla Wo³owa przynios³a wojna trzydziestoletnia (1618-1648). W wyniku dzia³añ wojennych i czêstych przemarszów wojsk ludno¶æ miasta zmniejszy³a siê o po³owê, a zabudowa zosta³a znacznie zniszczona. Kataklizm wojenny zapocz±tkowa³ g³êboki regres w bujnym dotychczas ¿yciu gospodarczym miasta. Si³± i atutem ksiêstwa legnicko-brzesko-wo³owskiego by³a piastowska ci±g³o¶æ dynastyczna. W drugiej po³owie XVII stulecia szczególnie pomy¶lne dla miasta okaza³y siê rz±dy ksiêcia Christiana, od 1654r. sukcesora dziedzictwa wo³owskiego. Jemu to mieszczanie zawdziêczali nowy coroczny targ i decyzjê o odnowieniu zamku. Po ¶mierci w roku 1675 ostatniego ¶l±skiego Piasta,  ksiêcia Jerzego Wilhelma, ksiêstwo wo³owskie wraz ze stolic± znalaz³o siê pod bezpo¶rednim zwierzchnictwem Habsburgów, choæ niewiele to zmienia³o w jego po³o¿eniu gospodarczo-spo³ecznym. Dotychczasow± zapa¶æ Wo³owa pog³êbi³ straszliwy po¿ar, jaki wybuch³ tu 12 maja 1689r. – z po¿ogi ocala³o jedynie 29 domów. Miasto straci³o, miêdzy innymi, ratusz, ko¶ció³ i szko³ê. W wyniku szeroko zakrojonej pomocy z zewn±trz, przy szczególnie aktywnym udziale starosty von Nositza, Wo³ów zosta³ odbudowany zmieniaj±c swoje dotychczasowe oblicze architektoniczne. Druga po³owa XVII stulecia to w dziejach zarówno Wo³owa, jak i ca³ego ¦l±ska, okres restrykcji kontrreformacyjnych. Redukcji ko¶cio³ów protestanckich (ewangelicy utracili ³±cznie w ksiêstwie wo³owskim 15 ¶wi±tyñ) towarzyszy³y czystki na stanowiskach urzêdniczych. Spo¶ród katolików wybrano starostê wo³owskiego oraz burmistrza Wo³owa. Omawiane restrykcje bywa³y przyczyn± zbrojnych wyst±pieñ, jak w W±soszu w 1697r., gdy próbowano odebraæ protestantom ko¶ció³ parafialny. Uspokojenie wo³owskim protestantom przynios³a konwencja w Altranstadt w 1707r. – w 1740r. mieli oni ju¿ w ksiêstwie ponad 40 ko¶cio³ów.  Sw± obecno¶æ w Wo³owie korzystnie zaznaczy³ zakon karmelitów, którzy na pocz±tku XVIII w. wznie¶li tu swój klasztor filialny i ko¶ció³. Zgromadzili oni imponuj±cy ksiêgozbiór, który na prze³omie XVIII i XIX stulecia liczy³ ponad 1500 tomów. Wo³ów posiada³ znacz±ce tradycje o¶wiatowe. Od 1542r. dzia³a³a tu szko³a protestancka. Szczególnie wysoki poziom organizacyjny i programowy osi±gnê³a za rektoratu Jana Christiana Köllnera, który przyby³ do Wo³owa w 1696r. Zas³yn±³ on jako pierwszy kronikarz miasta publikacj± „Wolaviographia oder Accurate Beschreibung der Stadt Wohlau in Schlesien”. W wyniku trzech wojen ¶l±skich pomiêdzy Austri± i Prusami Wo³ów wraz z ca³ym ksiêstwem znalaz³ siê pod rz±dami Hohenzollernów i w³±czony zosta³ w system administracyjny pañstwa pruskiego. Na obszarze ksiêstwa utworzono dwa powiaty: wo³owski i ¶cinawski. Ogromnie na znaczeniu zyska³ urz±d burmistrza, który sta³ siê najwa¿niejszy w mie¶cie obok zwierzchnika policji. Militarny charakter pañstwa odczuli dotkliwie wo³owscy mieszczanie, bowiem spocz±³ na nich obowi±zek kwaterowania wojsk królewskich stale – od 1742r. stacjonowa³y tu dwa eskadrony huzarów. Goryczy nieszczê¶æ dope³ni³ katastrofalny po¿ar, który dotkn±³ miasto w 1781r. Straty dotyczy³y nie tylko zabudowy i mienia prywatnego – w wyniku po¿aru ratusza wo³owianie stracili wiêkszo¶æ dokumentów, w tym skrupulatnie przechowywane przywileje królewskie i ksi±¿êce. Wskutek po¿aru miasto popad³o w straszliw± ruinê i nêdzê.  Z pomoc± finansow± pospieszy³ – miêdzy innymi – król Fryderyk II Wielki, przeznaczaj±c na odbudowê 78 tysiêcy talarów. Po trzech latach Wo³ów sta³ siê pod wzglêdem architektonicznym miastem w pe³ni fryderycjañskim, czyli przystosowanym do wymogów pañstwa militarnego – obok domów wzniesionych z pruskiego muru, w mie¶cie wybudowano z ceg³y na potrzeby wojska 77 stajni. Dla przysz³ego bezpieczeñstwa w granicach miasta wszystkie budynki pokry³a dachówka, zgromadzono te¿ sprzêt przeciwpo¿arowy. Po¿ar przyspieszy³ równie¿ rozwój przestrzenny miasta, bowiem z powodu uszkodzeñ murów miejskich w³adze podjê³y decyzje o rozbiórce baszt i czê¶ci ocala³ych murów. W ¶wietle statystyki z 1787r. Wo³ów zamieszkiwa³o 1087 osób, wy³±cznie chrze¶cijan. Du¿e znaczenie w dochodach mia³o piwowarstwo (140 domów trudni³o siê warzeniem piwa). O tutejszej gospodarce decydowa³o rzemios³o – wo³owscy rzemie¶lnicy skupiali siê w 11 cechach. Najliczniej reprezentowani byli rze¼nicy, p³óciennicy, sukiennicy i tkacze. O ubóstwie mieszkañców ¶wiadczy³ brak rzadkich specjalno¶ci rzemie¶lniczych, zaspokajaj±cych elitarne potrzeby. Nowe prawo miejskie, wprowadzone w Prusach w 1808r., zaczê³o obowi±zywaæ w Wo³owie od 20 lutego 1809 r. Otwiera³o ono przed miastem nowe mo¿liwo¶ci w zakresie samodzielnego zarz±dzania miastem i rozwoju. Wo³ów w latach 1807-1945
W okresie od wkroczenia wojsk napoleoñskich do wkroczenia Armii Czerwonej Wo³ów pozostawa³ nadal niewielkim miasteczkiem dolno¶l±skim, pe³ni±cym jednak funkcjê lokalnego centrum administracyjnego, gospodarczego i kulturalnego. Nie zaszkodzi³ mu w tym wzglêdzie fakt, i¿ przesta³ byæ stolic± ksiêstwa wo³owskiego. Miasto by³o siedzib± w³adz powiatowych, o¶rodkiem drobnego przemys³u drzewnego, materia³ów budowlanych, spo¿ywczego, rzemios³a i handlu. Do lat dziewiêædziesi±tych XIX w. w Wo³owie mie¶ci³ siê liczny stosunku do wielko¶ci miasta garnizon wojskowy, którego obecno¶æ wp³ywa³a pozytywnie na ¿ycie gospodarcze miasta. Jego redukcja zosta³a czê¶ciowo zrekompensowana przez utworzenie szkó³: podoficerskiej i ¿andarmów oraz prowincjonalnego zak³adu karnego. W drugiej po³owie XIX w. oprócz szkó³ powszechnych pojawi³y siê w mie¶cie szko³y ¶rednie i zawodowe. Dzia³a³ równie¿ szereg stowarzyszeñ spo³eczno-kulturalnych, odbywa³y siê koncerty, przedstawienia teatralne, projekcje filmowe. Od lat trzydziestych XIX w. wychodzi³y gazety, w 1912r. powsta³o muzeum regionalne, za¶ po pierwszej wojnie ¶wiatowej pojawi³y siê: biblioteka, obiekty sportowo-rekreacyjne. Rozwój miasta zapewnia³y drogi bite ³±cz±ce go z terenem powiatu oraz z niedalekim Wroc³awiem. W 1874r. doprowadzono do miasta kolej, w pó¼niejszych dziesiêcioleciach systematycznie rozwijan± i modernizowan±.  W pocz±tkach XX w. zyska³ Wo³ów nowoczesn± infrastrukturê wodno-kanalizacyjn±, gazow±, w okresie miêdzywojennym tak¿e elektryczn±. ¯ycie polityczne w tym niewielkim miasteczku dalekie by³o od burz, jakie by³y udzia³em wiêkszych miast prowincji ¶l±skiej. Pewne o¿ywienie mia³o miejsce tylko w czasie Wiosny Ludów lat 1848/49 oraz podczas przejmowania w³adzy przez narodowych socjalistów w 1933r. Zdobycie miasta w koñcu 1945r. przez Armiê Czerwon±, zosta³o poprzedzone ewakuacj± wiêkszej czê¶ci ludno¶ci. Pozosta³ych dotkn±³ dramatyczny los ofiar przemocy zdobywców. Sowieci sprawowali administracjê nad Wo³owem do pocz±tków kwietnia 1945r., kiedy to przekazali w³adzê urzêdnikom polskim. Powy¿szy tekst pochodzi z Monografii Wo³owa
|
|
|
|
