Warzęgowskie Wzgórza – kraina grądów i storczyków

W północno-wschodniej części Magicznego Śródlesia rozciągają się Warzęgowskie Wzgórza – pagórkowaty kompleks lasów grądowych, w których wiosną rozkwitają dzikie czereśnie, a latem dzikie storczyki. Pagórki, dolinki i ukryte leśne oczka wodne tworzą mozaikę siedlisk dla licznych zwierząt i roślin. Szmer listowia, pieśni ptaków, nieśpieszne loty owadów tworzą wyjątkową atmosferę tego zakątka dzikiej przyrody. Spacer po wzgórzach pozwala poczuć bliskość natury i zachwycić się bogactwem życia, jakie kryją te zielone pagórki. Każda pora roku odsłania tu inne oblicze przyrody, zachwycając zmiennością barw, dźwięków i zapachów.

Kruszczyk siny - symbol Warzęgowskich Wzgórz

Warzęgowskie Wzgórza to zielone królestwo roślin, w którym późnym latem prym wiedzie kruszczyk siny. Zakwita w najbardziej cienistych zakątkach, pośród grabów, na suchej ściółce leśnej. Wykształca wysoką łodygę, nierzadko ślicznie fioletowo nabiegłą oraz subtelne, zielono-różowawe kwiaty zebrane w gęste kwiatostany. Zdarzają się też okazy o barwie fioletowo-cielistej, bez odrobiny zieleni, te wyglądają jak rozrzucone w runie leśnym przez matkę naturę klejnoty. Obecność kruszczyka sinego świadczy o naturalności i wysokiej wartości przyrodniczej grądów. Warzęgowskie Wzgórza kryją jedną z największych populacji tego storczyka w Polsce, a spotkanie jego kwitnących osobników to prawdziwe przyrodnicze przeżycie. Z kolei rosnący tu nielicznie jego niepozorny krewniak, kruszczyk połabski, to gatunek wpisany do Polskiej Czerwonej Księgi Roślin.

Kwitnące grądy

Warzęgowskie Wzgórza to falujące pagórki morenowe pokryte piaskami, żwirami i glinami zwałowymi. Porastają je lasy liściaste, z przewagą grądów. To lasy, w których strzeliste dęby szypułkowe, niczym drapacze chmur unoszą korony wysoko ku niebu, a przestrzenie pomiędzy nimi wypełniają „kamienice” przysadzistych grabów pospolitych. Pomiędzy dębami a grabami spotkamy lipy drobnolistne i dzikie czereśnie, czyli wiśnie ptasie. W okresie kwitnienia tych drugich możemy się tu poczuć jak w kraju kwitnącej wiśni.

Grądy cechuje duża zmienność sezonowa. Najpiękniej tu wczesną wiosną, kiedy kwitnące rośliny leśnego runa tworzą barwne dywany. Filigranowe zawilce gajowe czarują wtedy bielą swych kwiatów. Jest ich tak dużo, że leśne runo wydaje się przyprószone śniegiem. Także białymi kwiatami, choć delikatniejszymi, urzeka marzanka wonna, tworząca w runie własne, mniejsze skupiska. Są też strefy niebieskie, zajęte przez leśne fiołki i dąbrówki rozłogowe. A na dwubarwnych kwiatach miodunki ćmej, której młode kwiaty są różowoczerwone, a starsze czerwonofioletowe, zwinnie latają bujanki. To muchówki z bardzo długim ryjkiem, które wraz z licznymi trzmielami dodają życia kwietnym kobiercom runa. W najsuchszych miejscach grądów rozlewa się złote kwiecie pierwiosnków lekarskich.

Mieszkańcy grądów

Warzęgowskie Wzgórza zamieszkuje bogata fauna. W starych lasach drążą swe dziuple dzięcioły, w tym rzadkie dzięcioły czarne i średnie. Naturalne dziuple w podatnych na próchnienie grabach zajmują rzadkie muchołówki białoszyje. Wzgórza są też domem borsuków i lisów (najwyższe wzniesienie Warzęgowskich Wzgórz nosi nazwę Lisina). W runie leśnym można dostrzec oleicę fioletową – małego, niezwykłego chrząszcza, o bardzo skróconych pokrywach i pięknie mieniącej się w promieniach słońca fioletowej barwie. Śródleśne stawy, pozostałości po dawnym wydobyciu kopalin, odbijają niebo w spokojnej tafli wody i dają schronienie płazom – kumakom nizinny.

Podsumowanie

Warzęgowskie Wzgórza to kraina rozległych grądów, gdzie dęby i graby tworzą majestatyczne, zielone sklepienie lasu. Wiosną runo ożywa barwnymi kwiatami, nadając lasom lekkości i radosnego koloru. Latem pod okapem grądów jest ciemniej, ale to wtedy zakwitają tu rzadkie storczyki. Jesień z kolei to czas przebarwiania się liści. Spacer po wzgórzach pozwala poczuć bliskość natury i zachwycić się zmiennością barw oraz życia w tym wyjątkowym lesie.

Warto wiedzieć – Warzęgowskie Wzgórza

• Lisina (187 m n.p.m.) to najwyższy punkt Warzęgowskich Wzgórz, morenowy pagórek porośnięty częściowo grądem, częściowo dąbrową. Jest to równocześnie najwyższy punkt całego Magicznego Śródlesia.

• Kruszczyk siny to rzadki storczyk pod ścisłą ochroną. Jego populacja na Warzęgowskich Wzgórzach, będących częścią Wzgórz Trzebnickich, liczy kilkaset okazów i należy do najcenniejszych stanowisk tego gatunku w Polsce. Objęta jest ochroną w sieci Natura 2000.

• Kruszczyk połabski to wyjątkowy storczyk, wymieniony w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin. Występuje na Warzęgowskich Wzgórzach i jest zagrożony wyginięciem, co czyni jego tutejsze stanowisko niezwykle cennym.

• Muchołówka białoszyja to rzadki ptak pod ścisłą ochroną, wymieniony w Załączniku 1 Dyrektywy Ptasiej oraz umieszczony na Czerwonej liście ptaków Polski. Jego obecność na Warzęgowskich Wzgórzach świadczy o wyjątkowej wartości przyrodniczej tego terenu. Zagrożeniem dla niego są wycinanie starodrzewów i eliminowanie martwych drzew.

• Kumak nizinny to niewielki płaz, przypominający małą ropuchę, podlegający ścisłej ochronie, wymieniony w Załączniku 2 Dyrektywy Siedliskowej. Jego jaskrawy, czerwono-pomarańczowy brzuch ostrzega drapieżniki i zachwyca obserwatorów przyrody. Występuje w nizinnych, płytkich zbiornikach i starorzeczach, będąc wskaźnikiem czystości wód i naturalnego charakteru krajobrazu.

• Oleica fioletowa to duży, fioletowy chrząszcz. Spotkać go można na suchszych fragmentach Warzęgowskich Wzgórz. Jego larwy pasożytują na pszczołach, a dorosłe osobniki są mało ruchliwe, ale w razie zagrożenia bronią się wydzielając silnie trującą kantarydynę, dlatego należy zachować ostrożność przy kontakcie z tym owadem.

• Borsuk to nocny ssak drapieżny, zamieszkujący lasy Warzęgowskich Wzgórz. Tworzy rozległe systemy nor dla całych rodzin. Odżywia się głównie dżdżownicami, a jego obecność świadczy o dobrze zachowanym ekosystemie leśnym.

 

Zadania odkrywców – Warzęgowskie Wzgórza

1. Wędrówka na Lisinę – wejdź na najwyższy punkt wzgórz i zapisz lub narysuj, co przyciągnęło Twoją uwagę w krajobrazie. Zwróć uwagę na pagórki, dolinki i ułożenie lasu.

2. Obserwacja drzew i podszycia – wybierz fragment lasu grądowego. Sprawdź, które drzewa są najwyższe, a jakie rosną w podszyciu. Spróbuj znaleźć zawilce, fiołki, marzankę lub dąbrówkę i zanotuj, ile różnych gatunków udało Ci się dostrzec.

3. Ślady zwierząt – poszukaj nor, dziupli, odchodów lub śladów w ziemi. Zastanów się, które gatunki mogą tu mieszkać (np. borsuk, ptaki leśne).

4. Spotkanie z owadami – wypatrz owady w trawie i na kwiatach. Obserwuj ich zachowanie z bezpiecznej odległości i spróbuj określić, jakie strategie obrony stosują (np. oleica fioletowa broniąca się toksyną).

5. Śledzenie ptaków – wypatruj ptaki w koronach drzew lub na ściółce. Zanotuj, jakie gatunki udało Ci się usłyszeć lub zobaczyć i jakie zachowania Cię zaskoczyły.

6. Tajemnicze grądy – wybierz fragment grądu, który Ci się podoba. Skup się na detalach: światło przebijające się przez liście, barwy runa, ruch zwierząt. Narysuj lub opisz jeden szczegół, który najbardziej Cię zachwycił.

Karty pracy do pobrania: